مطالعه توماس و چس (۱۹۵۶)

در یک تحقیق طولانی‌مدت روی ۱۴۰ کودک آمریکایی، سه الگوی اصلی خلق و خو شناسایی شد:

تحقیقات تکمیلی نشان داد که این ویژگی‌ها تا بزرگسالی تداوم نسبی دارند. کودکان گروه «بدخلق» در مدرسه مشکلات انضباطی بیشتری داشتند. اما ضرایب همبستگی پایین بود (حدود ۰/۳)، یعنی محیط هم نقش مهمی دارد.

یکی از صفات اخلاقی که ثبات بالایی دارد، بازداری رفتاری (Behavioral Inhibition) است: تمایل به دوری جستن از افراد یا رویدادهای ناآشنا.

کودکانی که در ۲۱ ماهگی «بسیار مقید» (خجالتی و ترسو) بودند، در ۱۳ سالگی هم مشکلات رفتاری کمتری داشتند اما اضطراب بیشتری نشان می‌دادند. کودکانی که «بسیار نامقید» (جسور) بودند، ممکن بود رفتارهای پرخاشگرانه نشان دهند.

تناسب (Goodness of Fit): برای رشد سالم، باید بین خلق و خوی کودک و محیط خانواده تناسب وجود داشته باشد. اگر والدینِ کودک بدقلق صبور باشند و به او فشار نیاورند، رفتارهای دشوار کودک به مرور کم می‌شود (مثال «کارل» در کتاب که کودکی بدقلق بود اما چون پدرش به او فشار نمی‌آورد، در بزرگسالی خوش‌اخلاق شد).

اولین رفتارهای اجتماعی

نوزادان با آمادگی برای تعامل اجتماعی متولد می‌شوند. در چند هفته اول می‌توانند حالات چهره (مثل لبخند) را تقلید کنند.

لبخند زدن: در ۲ ماهگی نوزادان با دیدن چهره انسان لبخند می‌زنند. این رفتار احتمالاً تکاملی است؛ چون باعث می‌شود والدین (که از دیدن لبخند بچه ذوق می‌کنند) بیشتر به او محبت کنند و رابطه‌شان محکم‌تر شود.

دو ترس رایج در نوزادان

در حدود ۷ تا ۸ ماهگی، رفتار اجتماعی نوزاد تغییر می‌کند:

• ۱. اضطراب غریبه (Stranger Anxiety): کودکی که قبلاً به همه لبخند می‌زد، حالا با دیدن غریبه‌ها گریه می‌کند یا رو برمی‌گرداند. این ترس تا ۱۲ ماهگی ادامه دارد.
• ۲. اضطراب جدایی (Separation Anxiety): ناراحتی شدید هنگام دور شدن والدین. این ترس در ۱۴ تا ۱۸ ماهگی به اوج می‌رسد و بعد کاهش می‌یابد.

ریشه تکاملی: این ترس‌ها سازگارانه هستند. دقیقاً در سنی که کودک شروع به خزیدن و راه رفتن می‌کند (و ممکن است گم شود)، ترس از غریبه و جدایی باعث می‌شود او زیاد از والدین دور نشود و در امان بماند.

چرا این ترس‌ها در زمان‌بندی مشخصی ظاهر و ناپدید می‌شوند؟ دو عامل نقش دارند:

1. رشد حافظه: کودک باید بتواند چهره مادر را "به یاد بیاورد" تا بفهمد غریبه با او فرق دارد. یا باید به یاد بیاورد که لحظه‌ای پیش مادر اینجا بود و الان نیست (تا دچار اضطراب شود).
2. رشد استقلال: با بزرگتر شدن (۲-۳ سالگی)، کودک مستقل‌تر می‌شود، می‌تواند حرف بزند و نیازهایش را بگوید، بنابراین وابستگی و ترس کاهش می‌یابد.

دلبستگی (Attachment)

دلبستگی یعنی رابطه هیجانی خاص و پایدار بین دو نفر. نوزادان تمایل دارند به افراد خاصی (معمولاً مادر) بچسبند و در حضور آنها احساس امنیت کنند.

ابتدا روان‌شناسان (رفتارگرایان) فکر می‌کردند دلبستگی به خاطر غذا است (چون مادر منبع شیر است). اما آزمایش‌های معروف هری هارلو (Harry Harlow) با میمون‌ها این نظریه را رد کرد.

البته فقط "بغل کردن" کافی نیست. میمون‌هایی که فقط با مادر مصنوعی بزرگ شدند، در بزرگسالی مشکلات رفتاری شدید داشتند (پرخاشگر بودند، نمی‌توانستند جفت‌گیری کنند یا مادران بدی می‌شدند). تعامل اجتماعی واقعی برای رشد ضروری است.

در انسان‌ها، جان بولبی (John Bowlby) اولین نظریه‌پرداز دلبستگی بود. او معتقد بود ناتوانی در ایجاد دلبستگی امن در کودکی، باعث می‌شود فرد در بزرگسالی نتواند روابط صمیمانه داشته باشد.

سنجش دلبستگی: موقعیت ناآشنا (Strange Situation)

ماری اینزورث (Mary Ainsworth) روشی به نام «موقعیت ناآشنا» طراحی کرد تا کیفیت دلبستگی کودک به مادر را بسنجد. این آزمایش شامل چند مرحله ۳ دقیقه‌ای است:

• مادر و کودک وارد اتاق بازی می‌شوند.
• غریبه‌ای وارد می‌شود.
• مادر اتاق را ترک می‌کند (کودک با غریبه تنها می‌ماند).
• مادر برمی‌گردد (وصال مجدد).
• مادر دوباره می‌رود (کودک کاملاً تنها می‌ماند).
• مادر دوباره برمی‌گردد.

نکته کلیدی، واکنش کودک هنگام بازگشت مادر (Reunion) است، نه هنگام رفتن او.

انواع سبک‌های دلبستگی

بر اساس واکنش کودک در موقعیت ناآشنا، ۴ سبک شناسایی شده است:

نقش والدین در دلبستگی

مهمترین عامل در ایجاد دلبستگی امن، پاسخ‌دهی سریع و دقیق (Sensitive Responsiveness) مادر است.

• مادران کودکان ایمن: به گریه کودک سریع واکنش نشان می‌دهند، با مهربانی او را بغل می‌کنند و نیازهایش را درست تشخیص می‌دهند.
• مادران کودکان ناایمن: طبق حال و حوصله خودشان رفتار می‌کنند (نه نیاز کودک). مثلاً وقتی خودشان دوست دارند بچه را بغل می‌کنند، اما وقتی بچه نیاز دارد، او را نادیده می‌گیرند.